Искендер Шаршеев, экономист: «Криптовалюта жана блокчейн технологиялары инвестиция тартууга өбөлгө түзүүдө»
-- Криптовалютанын Кыргызстандагы экономикага кандай таасири тийип жатат?
-- Криптовалюта Кыргызстандын экономикасына бир катар оң жана терс таасирлерди тийгизүүдө. Оң таасирлерине инвестицияларды тартуу кирет: криптовалюта жана блокчейн технологиялары чет элдик инвестицияларды тартууга өбөлгө түзүүдө. Мисалы, Binance сыяктуу ири платформалардын өкүлдөрү Кыргызстанга кызыгуу көрсөтүп, криптоплатеждерди киргизүү боюнча сүйлөшүүлөр жүргүзүлүүдө. Өкмөт криптобанк түзүү аркылуу салыктык кирешелерди көбөйтүүнү көздөйт, бул бюджетке кошумча каражат алып келиши мүмкүн. Ошондой эле криптовалюта банктык инфраструктурасы начар аймактарда, айрыкча айыл жерлеринде финансылык кызматтарга жетүүнү жеңилдетет. Криптовалюта сектору экономиканы диверсификациялоого жардам берет, бул Кыргызстан сыяктуу өнүгүп келе жаткан өлкөлөр үчүн маанилүү.
Бирок терс таасирлери да бар. Финансылык сабаттуулуктун төмөндүгүнөн улам жарандар криптовалютага байланыштуу алдамчылыкка кабылышы мүмкүн. Сурамжылоолор көрсөткөндөй, калктын көпчүлүгү криптовалюта тууралуу жетиштүү маалыматка ээ эмес. Кошумча, криптовалютанын баасынын кескин өзгөрүшү жеке инвесторлорго жана экономикага зыян алып келиши мүмкүн. Майнинг көп энергияны талап кылат. Бул Кыргызстандын энергия тартыштыгы бар аймактары үчүн көйгөй жаратышы мүмкүн.
-- Жарандар арасында криптовалюта колдонуу көбөйүп жатабы?
-- Кыргызстанда криптовалюта колдонуу акырындык менен өсүүдө, бирок ал дагы эле чектелүү деңгээлде. 2022-жылдан бери Кыргызстан блокчейн жана криптовалюта рыногун жөнгө салуу боюнча мыйзамдарды киргизе баштады, бул колдонуунун өсүшүнө түрткү берди. XBT сыяктуу платформалар аркылуу криптовалютаны сатып алуу, сатуу жана алмаштыруу мүмкүнчүлүгү кеңейүүдө. Жаштар, айрыкча шаардык аймактарда ушул багытта көбүрөөк кызыгышат. Социалдык медиа жана блогерлер аркылуу маалымат тарашы колдонуунун өсүшүнө салым кошууда. Сурамжылоого ылайык, жарандардын 38%ы криптовалюта тууралуу биринчи жолу блогерлердин же шоу-бизнес өкүлдөрүнүн жарнамасынан билген. Бирок, калктын басымдуу бөлүгү (58%ы) криптовалютаны өз алдынча изилдебей, маалыматы чектелүү бойдон калууда. Улуттук банк жарандарды бул жагынан тобокелдиктерине байланыштуу этият болууга чакырат.
Криптовалюта боюнча маалымдуулук шаардык жана айылдык аймактарда олуттуу айырмаланат. Шаарларда интернетке жана финансылык кызматтардын жеткиликтүүлүгү жогору болгондуктан, криптовалюта тууралуу маалымат тез тарайт. Мисалы, Бишкектеги жаштар арасында Binance жана башка платформалар популярдуу. Блогерлер жана социалдык тармактар аркылуу криптовалюта тууралуу маалымат көбүрөөк таралат. XBT сыяктуу платформалар негизинен шаарларда активдүү. Ал эми айылдарда интернет чектелүү жана финансылык сабаттуулук начар каралгандыктан, криптовалюта тууралуу маалыматтар аз. Сурамжылоолор көрсөткөндөй, айыл тургундарынын көпчүлүгү криптовалютаны түшүнбөйт же ага ишенбейт. Айылдарда банктык же санариптик кызматтарга жетүү кыйын, бул аны колдонууну чектейт. Ошондой эле айыл жерлеринде финансылык сабаттуулук боюнча программалар аз, бул криптовалютага болгон кызыгууну жана түшүнүктү азайтат.
-- Киберкоопсуздук маселеси кантип көзөмөлдөнөт?
-- Кыргызстанда криптовалютага байланыштуу киберкоопсуздукту көзөмөлдөө бир катар чаралар аркылуу ишке ашырылууда, бирок ал дагы эле өнүгүү стадиясында. 2022-жылдан баштап Кыргызстан блокчейн технологиялары жана криптовалюталар рыногун жөнгө салуу боюнча мыйзамдарды киргизди. Бул мыйзамдар колдонуучулардын коопсуздугун камсыздоого жана алдамчылыкты азайтууга багытталган. Криптобанк түзүү сунушу киберкоопсуздукту жана трансакциялардын ачык-айкындуулугун жогорулатууну көздөйт. Улуттук банк криптовалюта рыногун көзөмөлдөйт жана жарандарды тобокелдиктерден коргоо үчүн эскертүүлөрдү чыгарат. Криптобиржаларга лицензия берүү процесси киргизилип, бул киберкоопсуздук стандарттарын сактоону талап кылат. Криптобиржалар (мисалы, XBT) колдонуучулардын маалыматтарын коргоо үчүн шифрлөө жана эки факторлуу аутентификация сыяктуу технологияларды колдонот. Финансылык сабаттуулук программалары аркылуу жарандарга фишинг, алдамчылык жана башка кибер коркунучтардан коргонуу тууралуу маалымат берилет. Бирок кыйынчылыктар да бар: калктын көпчүлүгү криптовалютага байланыштуу киберкоопсуздук тобокелдиктерин түшүнбөйт. Киберкоопсуздукту көзөмөлдөө үчүн заманбап технологиялар жана адистер жетишсиз. Кыргызстандын киберкоопсуздук системасы эл аралык стандарттарга толук жооп бербейт, бул чет элдик инвесторлор үчүн тобокелдик жаратат.
-- Аймактарда криптовалюта боюнча маалымдуулук кандай?
-- Криптовалюта Кыргызстандын экономикасына инвестиция тартуу жана финансылык инклюзияны жакшыртуу сыяктуу мүмкүнчүлүктөрдү берет, бирок алдамчылык, экономикалык туруксуздук сыяктуу тобокелдиктерди да алып келет. Колдонуу акырындык менен өсүүдө, бирок негизинен шаарларда гана популярдуу. Айыл жерлеринде маалымдуулук төмөн бойдон калууда. Киберкоопсуздук мыйзамдык жөнгө салуу жана финансылык сабаттуулук программалары аркылуу көзөмөлдөнөт, бирок бул жаатта дагы көп иштерди талап кылат. Финансылык сабаттуулукту жогорулатуу, инфраструктураны өнүктүрүү криптовалютанын коопсуз жана натыйжалуу колдонулушун камсыз кылуу үчүн маанилүү кадам болуп саналат.
"Азия Ньюс" гезити
